सिन्धुली/जिल्लामा १० वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेर समूहका व्यक्तिहरूको वैवाहिक स्थितिले यहाँको सामाजिक संरचना, जीवनशैली र जनसांख्यिकीय अवस्थालाई स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित गरेको छ। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार जिल्लामा हरेक परिवारमा प्रायः बसोबास गर्ने १० वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरका कुल २ लाख ४८ हजार ५ सय २९ जनामध्ये ३३.८३ प्रतिशत अविवाहित रहेका छन्। यो तथ्यांकले पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा, रोजगारी, वैदेशिक पलायन तथा जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले वैवाहिक व्यवहारमा प्रभाव पारेको संकेत गर्दछ।
तथ्यांकअनुसार १० वर्षभन्दा माथिल्लो उमेरका पुरुषमध्ये ३७.९१ प्रतिशत अविवाहित रहेका छन् भने महिलातर्फ यो प्रतिशत २९.९७ रहेको छ। पुरुषमा अविवाहितको प्रतिशत महिलाभन्दा उच्च देखिनु रोजगारी, वैदेशिक रोजगार तथा ढिलो विवाह गर्ने प्रवृत्तिसँग जोडिएको जानकारहरू बताउँछन्। विशेषगरी युवापुस्तामा अध्ययन र आयआर्जनलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले विवाहको उमेर पछाडि सरेको देखिन्छ।
यता, जिल्लामा १० वर्ष वा सोभन्दा माथिका व्यक्तिहरूमध्ये ६१.४० प्रतिशत विवाहित रहेका छन्। विवाहित जनसंख्याको यो हिस्सा अझै पनि बहुसंख्यक भए पनि अघिल्ला दशकको तुलनामा केही घट्दो क्रममा रहेको विश्लेषण गरिएको छ। लिङ्गगत रूपमा हेर्दा विवाहित पुरुषको प्रतिशत ५९.४३ रहेको छ भने विवाहित महिलाको प्रतिशत ६३.२७ पुगेको छ। महिलामा विवाहितको प्रतिशत बढी हुनु तुलनात्मक रूपमा महिलाहरूको विवाह उमेर पुरुषको भन्दा कम हुने सामाजिक परम्परासँग सम्बन्धित रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
वैवाहिक स्थितिका अन्य वर्गहरूमा पनि उल्लेख्य तथ्यांक देखिएको छ। जिल्लामा ४.१८ प्रतिशत विधुर वा विधवा रहेका छन्। यस समूहमा महिलाको संख्या तुलनात्मक रूपमा बढी हुने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसको प्रमुख कारण महिलाको औसत आयु पुरुषभन्दा बढी हुनु र उमेर अन्तरका कारण विधवाको संख्या बढ्नु रहेको जनसांख्यिकीय विज्ञहरूको भनाइ छ। यसैगरी पारपाचुके अर्थात् सम्बन्ध विच्छेद गरेका व्यक्तिहरू ०.१४ प्रतिशत रहेका छन् भने छुट्टिएर बसेका व्यक्तिहरू ०.४५ प्रतिशत रहेको तथ्यांकले देखाएको छ।
यद्यपि पारपाचुके र छुट्टिएको जनसंख्या प्रतिशतका हिसाबले कम देखिए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा यो संख्या बिस्तारै बढ्दो क्रममा रहेको संकेत पाइन्छ। सामाजिक सचेतना, कानुनी पहुँच र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको बोध बढ्दै जाँदा सम्बन्ध विच्छेदलाई सामाजिक रूपमा स्वीकार्ने प्रवृत्ति विस्तारै विकास हुँदै गएको विश्लेषण गरिएको छ।
समग्रमा, जिल्लाको वैवाहिक स्थिति सम्बन्धी तथ्यांकले सामाजिक परिवर्तनको संकेत मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाजस्ता नीति निर्माणमा समेत महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्ने देखिन्छ। यससम्बन्धी विस्तृत विवरण तालिका ३.७ मा समेटिएको छ, जसले आगामी योजनाका लागि स्थानीय सरकार र सरोकारवालालाई मार्गदर्शन गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।